Zwarte Piet

De erfenis nu
anno
2011

Opgepakt bij de intocht


November 2011. Twee jongemannen Jerry Afriye (a.k.a. Kno’Ledge) en Quinsy Gairo gaan naar de intocht van Sinterklaas in Dordrecht. Ze hebben zelfgemaakte t-shirts aan waarop staat: Zwarte Piet is Racisme. Ze staan langs de kant van de weg als er ineens politie op ze af komt. Agenten duwen hen op de grond en arresteren hen. Het gaat er hard aan toe.

De actiegroep Zwarte Piet is Racisme wil de discussie over Sinterklaas en Zwarte Piet bevorderen. De actievoerders willen het Sinterklaasfeest veranderen. De laatste jaren is er meer kritiek gekomen op de figuur van Zwarte Piet. Er komen steeds meer groepen, bijvoorbeeld op Facebook en Twitter, die zeggen: de tijd van Zwarte Piet is voorbij. Tegelijkertijd is Sinterklaas een van de populairste feesten van Nederland. Is Zwarte Piet racistisch? De meningen zijn verdeeld.

Wat heeft Zwarte Piet met het Sinterklaasfeest te maken?

Door de discussie vragen steeds meer mensen zich af waar het Sinterklaasfeest eigenlijk vandaan komt. Het feest is honderden jaren oud. Niet alleen in Nederland maar ook in België, Duitsland, Oostenrijk en Scandinavië zijn er feesten die erop lijken. Waarschijnlijk is het in Nederland wel het meest populair. Nergens behalve in Nederland wordt er nog vastgehouden aan de zwartgeschminkte Piet. Zo doen we dat hier nu eenmaal, is de reactie van velen. Uit onderzoek blijkt echter dat de traditie in Nederland niet altijd zo is geweest. Zwarte Piet is er pas in de negentiende eeuw bijgekomen. In de Nederlandse koloniën is er dan nog slavernij.

Hoe is Zwarte Piet ontstaan?

De eerste berichten en tekeningen over een zwarte knecht van Sinterklaas vinden we in 1828 en 1850. In een boekje met herinneringen van de schrijver Jozef Alberdingk Thijm uit 1828 staat een vermelding van een Sinterklaasfeest in Amsterdam met een zwarte knecht. Alberdingk Thijm ziet als jongen van acht jaar Sinterklaas de kamer binnenkomen met ‘een kroesharige neger’ – misschien de bediende van de familie. In een boekje door Jan Schenkman uit 1850 staat het eerste plaatje van een zwarte knecht bij Sinterklaas. Hoe komt Schenkman daarbij? Het is bekend dat Schenkman contact heeft met de schrijver Jacob van Lennep. Die schrijft over een Sinterklaasfeest met een zwarte knecht. Sinds het boekje van Schenkman is de knecht van Sinterklaas dus pas Zwarte Piet geworden. Dit gebeurt midden in de tijd van de discussies over de afschaffing van de slavernij.

Is Zwarte Piet racistisch?

De antropoog John Helsloot van het Meertens Instituut, waar de Nederlandse volkscultuur wordt bestudeerd, heeft onderzoek gedaan naar Zwarte Piet. Niemand zegt dat de duizenden mensen die zich in de Sinterklaastijd verkleden als Zwarte Piet racisten zijn, zegt hij. Maar Zwarte Piet komt wel voort uit het negentiende-eeuwse idee dat zwarte mensen het beste een dienende rol kunnen hebben in de maatschappij. Met dit idee hebben witte mensen eeuwenlang de slavernij en de slavenhandel verdedigd. Rijke mensen lieten zich dus bedienen door een zwarte om te laten zien hoe respectabel ze waren. Dezelfde functie heeft Zwarte Piet voor Sinterklaas.

Hoe Zwarte Piet wordt uitgebeeld vindt Helsloot onderdeel van een racistisch patroon: kinderlijk, grappig en dom, met kroeshaar, rode lippen en gouden oorringen, en de hele tijd dansend en springend. Ook nu Zwarte Piet slimmer is gemaakt en hij Sinterklaas uit de problemen helpt, blijft het stereotype van de kinderlijke zwarte bestaan. Nog steeds komt Zwarte Piet spelen neer op het respectloos imiteren van een andere bevolkingsgroep.

Hoe kijkt de rest van de wereld naar Zwarte Piet?

In de rest van de wereld wordt met ongeloof en afkeuring naar het fenomeen Zwarte Piet gekeken. Voor Amerikanen die het Sinterklaasfeest in Nederland zien, is er geen twijfel mogelijk: de Zwarte Piet-traditie in Nederland is racistisch. Het zwart schminken van witte gezichten is ook in de Verenigde Staten van Amerika een bekend verschijnsel, en wordt blackface genoemd. Zo’n zwart geverfde witte man speelt het typetje van een ‘neger’: hij heeft net zulke overdreven brede, felrode lippen als Zwarte Piet en gedraagt zich in ouderwetse theaterstukken als een domme grapjas die gekke liedjes zingt en wat heen en weer springt om het publiek te vermaken. Tegenwoordig is met deze traditie gebroken en is er geen discussie meer over dat ‘blackface’ racistisch is.

Quizvraag

Deze vragen zijn verstopt in de site! Vind ze allemaal!
Sleep om te ontsleutelen

Wat gebeurt er met Zwarte Piet na de afschaffing van de slavernij?

Tussen de afschaffing van de slavernij in 1863 en de komst van grotere groepen Surinamers en Antillianen naar Nederland in de jaren 1970 zit nog een hele eeuw. Nederland houdt zijn koloniën tot 1945 (Indonesië) en 1975 (Suriname). In die tijd wordt in Nederland zelf de slavernij en de slavenhandel een vergeten geschiedenis. Je hoort er niet of nauwelijks over op school of in de krant. En in die tijd blijft het beeld van de vanzelfsprekend superieure witte en de ondergeschikte zwarte in stand. Er zijn sowieso heel weinig donkere mensen in het straatbeeld. Wel kent iedereen Zwarte Piet, die al die tijd de knecht blijft van Sinterklaas. Ook in Nederlands-Indië en de Molukken, in Suriname en de Antillen wordt het feest gevierd met zwartgeschminkte witte mensen die spelen dat ze de knechtjes van Sinterklaas zijn.

Wat gebeurt er met Zwarte Piet na de dekolonisatie?

Als de koloniën onafhankelijk worden, komt een deel van de bevolking naar Nederland. Witte Nederlanders zien, vaak voor het eerst, donkere Surinamers, Antillianen, Indonesiërs en Molukkers. Witte kinderen en soms ook volwassenen noemen de donkere landgenoten soms voor de grap Zwarte Piet. Heel veel Surinamers, Antillianen en andere donkere Nederlanders hebben dit meegemaakt. Het is meestal niet gemeen bedoeld, maar leuk vinden de donkere Nederlanders dat niet. Langzaam ontstaat protest. De eerste actiegroepen tegen Zwarte Piet komen op vanaf de jaren zestig. De meeste witte Nederlanders vinden dat onzin: Zwarte Piet is volgens hen gewoon een leuke gewoonte voor de kinderen. Ze negeren het protest en schuiven het aan de kant.

Wanneer komt het protest in Nederland weer op?

Begin jaren tachtig is er opnieuw een actiegroep die zich tegen Zwarte Piet keert. Een bredere discussie komt dan nog niet op gang. De bezwaren vinden geen gehoor en worden niet serieus genomen. In de loop van de jaren negentig en ook in de eerste jaren van de twintigste eeuw gaan televisieprogramma’s experimenteren met gekleurde Pieten in plaats van alleen maar zwartgeschminkte. Het experiment duurt niet lang. Onduidelijk is of dat komt vanwege bezwaren van televisiekijkers, of dat de televisiemakers zelf die beslissing genomen hebben.

Kritiek op Zwarte Piet kan steeds rekenen op geïrriteerde reacties. Zo doen we dat hier nu eenmaal, is de reactie van velen. Dat laat zien hoe gevoelig het onderwerp ligt. Soms neemt die irritatie vijandige trekken aan. Er is eigenlijk geen wil tot verandering of aanpassing van de traditie, lijkt het.

Nu zijn we bijna veertig jaar en twee generaties verder sinds de eerste groepen gekleurde mensen in Nederland zijn komen wonen. Er zijn donkere en lichte Nederlanders, en het nieuwe is daar nu wel van af. Gelijke rechten zijn vanzelfsprekend en natuurlijk niet afhankelijk van je huidkleur. Nu komt opnieuw het protest tegen Zwarte Piet als zwartgeschminkte knecht van Sinterklaas op. Het is niet meer van deze tijd, vinden nu steeds meer mensen. De actiegroepen maken nu gebruik van internet met websites, foto’s, filmpjes en allerlei discussies en reacties.

Hoe kan het anders?

still debat Discussie over Zwarte Piet op Debat op 2

Het debat is in volle gang. Is het tijd om de Zwarte Piet-traditie te veranderen? Hoe kun je het feest leuk houden zonder Zwarte Piet? Kan Zwarte Piet beter helemaal weg? Of moeten we hem een beetje aanpassen? Een van de voorstellen is om het verhaal dat Zwarte Piet door de schoorsteen komt in stand te houden, en dan wat letterlijker te nemen.

Stel dat je door een schoorsteen valt, dan ben je nog niet helemaal zwartgeschminkt. Je hebt eerder wat zwarte vegen en vlekken op je gezicht en je armen, benen en je kleren. Ook zou je van de schoorsteen geen dikke felrode lippen of kroeshaar krijgen. Veel bedrijven die reclame maken tijdens de Sinterklaastijd zijn bezig met de vraag hoe Sinterklaas voor iedereen leuk kan blijven. Ze willen niet negatief over komen. In feite is de verandering van het beeld van Zwarte Piet al begonnen.

Tools voor je werkstuk

Voor je begint met een werkstuk heb je materiaal nodig. Bijvoorbeeld een boeiende opdracht. Hiernaast vind je handige tools om je werkstuk, scriptie of essay mee te starten.

Opdracht

Je hebt met je school een bericht van de Amerikaanse ambassade gekregen dat president Obama met zijn vrouw Michelle en hun dochters Malia en Sacha naar Nederland komen. Er is een kans dat er scholieren worden uitgenodigd om bij een ontmoeting te zijn in Den Haag. Het bezoek is gepland op 30 november. De ambassade vraagt jullie om allemaal een brief te sturen aan Malia Obama, waarin je hen van harte welkom heet en drie dingen uitlegt over Nederland. Een van die dingen is het Sinterklaasfeest, omdat ze daar bij hun bezoek ongetwijfeld iets van te zien krijgen. Schrijf een brief van 200 woorden. Hoe leg je Zwarte Piet uit?

Verder lezen?

Lees andere verhalen

Protest in Nederland

Het boek 'De Negerhut van oom Tom' verandert de publieke opinie.
De afschaffing

Souvenirs uit Suriname

Gaspard van Breugel neemt interessante spullen uit Suriname mee.
Na de slavernij

Namen van Suriname

Surinaamse familienamen hebben een bijzondere geschiedenis
De erfenis nu
Je hebt
num
van de total
quizvragen beantwoord