De Curaçaose tambú

anno
1800 - nu
Cultuur in slavernij

Gearesteerd vanwege muziek

Victor Dorothea, in de tachtig, vertelt: “We zaten op de top van een heuvel, de Samangó-heuvel. Veel mensen daar in de buurt kennen mij goed. Wij kwamen om op de barí (trommel)  te spelen. Ik had de mijne meegenomen. Er kwamen twee politiemensen aan. Een van hen zei tegen mij: Vi, Vi, ik weet dat jij het bent. Ik weet dat jij het bent die hier barí bent komen spelen. De pastoor van de wijk Santa Rosa heeft ons opgedragen om de barí op te halen. Het klinkt te hard.”

Trommels worden afgepakt

Muziek is meer dan alleen vermaak. Met muziek kun je emoties uiten en het verleden levend houden. Groepen kunnen met muziek hun cultuur en hun gezamenlijke identiteit beleven, bijvoorbeeld bij rituelen. En tot slot kan muziek ook gebruikt worden om informatie te verspreiden en kritiek te uiten op de samenleving en de politiek. Al deze functies komen samen in de Afro-Curaçaose tambú-muziek.

Tambú is dus een belangrijk onderdeel van het Afro-Curaçaose culturele erfgoed. Toch staat het lange tijd laag in aanzien bij de kerk en autoriteiten en wordt het onderdrukt. De tambú dansen, tambú-muziek maken en tambú-feesten bezoeken wordt ontmoedigd en tussen 1936 en 1952 zelfs verboden. Afro-Curaçaoenaars zoals Victor Dorothea en de zanger Cola Susanna (zie foto) worden in die periode door de politie aangepakt en tambú-trommels worden in beslag genomen. Op die manier zit een belangrijk onderdeel van de Afro-Curaçaose cultuur lange tijd in de verdrukking.

Waar komt tambú-muziek vandaan?

Introductie Tambú

De Curaçaose tambú ontstaat in de zeventiende en achttiende eeuw uit verschillende West-Afrikaanse (voornamelijk Congolese) muzieksoorten, dansen en rituelen. Die zijn meegekomen met de Afrikanen die tot slaaf gemaakt en naar Amerika gevoerd zijn. Deze mengeling van Afrikaanse invloeden verandert met de tijd en past zich aan aan de lokale omstandigheden. Afrikaanse elementen zoals herhaling, ritme, bepaalde percussie-instrumenten en improvisatie blijven duidelijk herkenbaar in de Curaçaose tambú. Tambú-muziek staat in de Curaçaose cultuur dan ook nog steeds symbool voor de band met de Afrikaanse voorouders en voor de Afro-Curaçaose identiteit.

Hoe wordt tambú-muziek gemaakt?

Tambú is niet alleen een vorm van protest en een manier om emoties te ontladen, maar ook een nieuwsbulletin

Het woord tambú verwijst zowel naar een type muziek als naar een instrument. De tambú is een soort trommel, gemaakt van een vat dat wordt bespannen met een schapen- of een geitenvel. Tambú-spelers maken muziek door met hun handen op het vel van de trommel te slaan. Wanneer er geen traditionele tambú beschikbaar is, gebruiken Afro-Curaçaoenaars in plaats daarvan een tafel, een kistje, de onderkant van een stoel of grote lege blikken om tambú-muziek te maken.

Tambu trommel

Het instrument tambú staat centraal, maar er zijn nog een paar andere belangrijke ingrediënten die komen kijken bij het maken van tambú-muziek:

  1. De tambú wordt traditioneel begeleid door twee stukken metaal die tegen elkaar aan worden geslagen. Dit metalen muziekinstrument wordt de agan of heru (letterlijk: ijzer) genoemd. Tegenwoordig heeft de chapi (het metalen deel van een hak, een landbouwwerktuig) die plaats ingenomen. De chapispeler slaat met een ijzeren staafje op de chapi om muziek te maken. Dit geeft een vrij schelle hoge toon die contrasteert met het diepere en donkere geluid van de tambú. De twee geluiden wisselen elkaar af alsof ze een gesprek voeren, waarbij de tambú vertelt en de heru antwoord geeft of benadrukt en herhaalt wat de tambú zegt.
  2. Een tweede element dat niet kan ontbreken bij tambú-muziek is zang. Tegenwoordig bestaan vele groepen uit een tambú-speler, drie of meer chapispelers, een voorzanger en enkele zangers die als koor dienen. De zang bestaat niet uit coupletten en refreinen, maar volgt een patroon van vraag en antwoord. De voorzanger zingt over een bepaald onderwerp en het koor geeft antwoord.
  3. Het publiek is ook erg belangrijk bij de tambú. De toeschouwers dragen bij aan de muziek en aan de beleving van de tambú door samen met de koorzangers antwoord te geven op wat de voorzanger zingt, en door het antwoord nog eens te benadrukken in dansen. Ook is het publiek belangrijk omdat het helpt de maat te houden door ritmisch in de handen klappen. Dat geeft de tambú-speler meer vrijheid om te improviseren.

Wat is de zuiverende werking van tambú?

SembraTambu

Tambú kan ook worden ingezet voor reinigingsrituelen. Een voorbeeld daarvan is het gebruik ervan rond oudjaar. Het is op Curaçao de gewoonte om aan het eind van het jaar oude geesten en negatieve energie weg te jagen (kore ku fuku) en het nieuwe jaar in te luiden. Dat doe je bijvoorbeeld door je huis opnieuw te schilderen en je tuin op te knappen.

Hierbij hoort ook het gebruik dat mensen hun oude spullen weggooien en hun huis grondig schoonmaken met speciale producten en kruiden. Op oudejaarsavond lopen ze met wierook door het hele huis om nog meer slechte energieën en geesten weg te jagen. Tambú-muziek door het huis heen laten klinken en de tambú dansen is ook een belangrijk onderdeel van dit gebruik. In dit opzicht heeft tambú een zuiverende en vernieuwende functie.

Waarom werd tambú verboden?

Luisteren naar de muziek die je leuk vindt, dansen zoals je dat wilt en muziek maken wanneer je dat wilt: voor de Afro-Curaçaose tambú spreken deze vrijheden niet vanzelf. Tambú-muziek is lang veroordeeld en onderdrukt. Slaveneigenaren zien tambú-bijeenkomsten als bedreigend. Tambú brengt mensen samen en de plantagehouders zijn bang dat daaruit opstanden ontstaan. Zelfs na de slavernij blijft de hogere klasse waakzaam voor opstandigheid onder de zwarte bevolking. Ook de koloniale gezagsdragers en de katholieke kerk blijven tambú als negatief bestempelen.

De veroordeling van Tambú is gebaseerd op racisme. Afrikaanse cultuur werd als minder gezien.

Dit soort muziek wordt door de slaveneigenaren als bedreigend ervaren en ook na de slavernij wordt het door zowel de blanke elite als door de missie van de katholieke kerk op het eiland als negatief beoordeeld.

In deze veroordeling klinken racistische ideeën door. De Afrikaanse muziek wordt als minderwaardig en onbeschaafd beschouwd en Afro-Curaçaoënaars worden aangespoord in plaats daarvan naar muziek van Europese oorsprong te luisteren, zoals de wals en de mazurka. Tambú daardoor iets waar je je voor schaamt of dat je geheim houdt.

 

Bekijk een video over het verbod op tambú

Tambú-feesten zijn vroeger beschreven als zeer seksueel getinte gebeurtenissen met erotische en schaamteloze dansbewegingen. Volgens de katholieke kerk zouden mensen die tambú dansen onzedelijk en slecht gedrag vertonen. Toch is de oorspronkelijke dans gebonden aan duidelijke gedragsregels. Zo mogen de dansers elkaar niet aanraken en mannen en vrouwen mogen elkaar tijdens de dans niet de rug toekeren.

 

Wat waren de regels?

Vanaf het begin van de twintigste eeuw wordt het maken van tambú-muziek en het bezoeken van tambú-feesten aan strenge regels onderworpen. Vóór 1936 mag je nog wel een zo’n feest organiseren, maar alleen met een vergunning van het hoofd van de politie.

Pas op 16 september 2012 worden de restricties voor Tambú opgeheven

Tussen 1936 en 1952 komt er zelfs een algeheel verbod op tambú. Het wordt alleen nog gedoogd op oudejaarsavond en op de eerste dag van het jaar. Daarbuiten kunnen tambú-bijeenkomsten alleen in het geheim plaatsvinden. Zo ontstaan de tambú porta será, oftewel de ‘tambú met gesloten deur’, en de ‘tambú met uitkijk’.

Hoewel het verbod vanaf 1952 weer wordt versoepeld, blijft er een negatief beeld kleven aan tambú. Het zou mensen opruien en ongure figuren aantrekken; het zou gepaard gaan met drank, geweld en immoraliteit. Tot in 2012 zijn tambú-feesten gebonden aan een serie strenge regels. Zo mag de muziek bijvoorbeeld alleen van november tot eind januari worden gespeeld. Ook is het moeilijk om vergunningen te krijgen voor feesten en moeten tambú-groepen daarvoor extra betalen.

Bekijk video over de dans van Tambú

Een belangrijke regel die tambú-feesten in de weg staat, betreft de tijd. Om middernacht moeten alle tambú-feesten afgelopen zijn. De politie controleert daar streng op. Al die regels roepen veel weerstand op bij tambú-liefhebbers, aangezien ze niet voor andere muziekgenres gelden. Pas op 16 september 2012 worden deze restricties opgeheven. Tambú mag voortaan het hele jaar door klinken, een vergunning aanvragen kan zonder extra kosten en sneller. Verder gelden voor tambú-feesten de regels die ook voor andere feesten gelden.

 

Hoe is de tambú van nu?

Interview met verschillende tambú artiesten

Inmiddels is tambú overal populair en worden ook jongeren door de muziek gegrepen. Zo is Zoyoyo i Su Grupo, met zangeres Mistika Stefania, een grote publiekstrekker. Er zijn verschillende soorten tambú ontstaan: traditionele en moderne. De moderne tambú heeft een heel ander, sneller geluid dan de traditionele. Deze nieuwe vorm wordt door de jongere generatie uitgevoerd en gedanst, bijvoorbeeld door de populaire tambú-groep Limania. Maar de traditionele vormen van tambú bestaan ook voort, bijvoorbeeld zoals die door de Grupo Trinchera worden gespeeld.

Verder ontstaan er nieuwe mengvormen, bijvoorbeeld met Caribische elektronische muziek en met bubbling; of nieuwe vormen zoals de ‘christelijke tambú-’ van de zangeres Rudsela ‘Tela’ Sambo. Ook in Nederland worden er al decennialang tambú-feesten georganiseerd. In de grote steden kun je feesten met groepen als Grupo Image, Grupo Strak en Pilarnan di Ambiente.

Tambu

De veroordeling en onderdrukking van de tambú en andere  elementen van de Afro-Curaçaose cultuur heeft als gevolg gehad dat de Afro-Curaçaose identiteit nog steeds niet volledig geaccepteerd wordt in de samenleving. Toch blijft tambú onder het volk leven en zijn er mensen die ervoor willen zorgen dat de Afro-Curaçaose cultuur beter op waarde wordt geschat. Deze inspanningen lijken steeds meer te slagen. Tambú en de Afro-Curaçaose identiteit beginnen de erkenning te krijgen die ze verdienen.

Voor deze tekst is vooral geraadpleegd: R.V. Rosalia, Represhon di Kultura. E lucha di Tambú. Curaçao, 1997.

De schilderijen komen uit de collectie van kunstenares Vanessa Paulina en hebben tambú als thema.

Tambú groepen op Facebook

Pilarnan di ambiente

Grupo Image

Tools voor je werkstuk

Voor je begint met een werkstuk heb je materiaal nodig. Bijvoorbeeld een onderzoeksvraag. Hiernaast vind je handige tools om je werkstuk, scriptie of essay mee te starten.

Tambú en Afro-Curaçaose identiteit

Bezoek of registreer een tambú-feest en onderzoek welke kritische boodschappen in de teksten verborgen zitten. Is er misschien sprake van competitie tussen twee of meer optredende tambú-groepen op het feest? Waaruit blijkt dat?

Verder lezen?

Meer weten over dit onderwerp? Hier vind je nog wat interessante literatuur:

Lees andere verhalen

De opbrengst

Hoeveel geld hebben Nederlanders aan de slavernij en de slavenhandel verdiend?
Driehoekshandel

Protest in Nederland

Het boek 'De Negerhut van oom Tom' verandert de publieke opinie.
De afschaffing

Afro bewustzijn

Over Anansi verhalen, politieke actievoerders en 'black awareness'
Na de slavernij