De taal Papiaments

Cultuur in slavernij
anno
1700 - heden

Een taal uit alle windstreken


WILLEMSTAD / ORANJESTAD /KRALENDIJK – Papiaments is de taal die gesproken wordt door mensen uit Aruba, Curaçao en Bonaire. Op alle drie de eilanden spreken de mensen het Papiaments een beetje anders, net zoals je in Nederland ook aan de uitspraak van mensen kunt merken uit welke provincie ze komen.

De taal is relatief jong, niet zo oud als Engels, Nederlands of SpaansPapiaments is onlosmakelijk met de trans-Atlantische slavernij verbonden. De taal ontstaat doordat mensen uit allerlei hoeken van de wereld door de slavernij met elkaar in contact komen en elkaar moeten zien te verstaan. Tussen Afrikanen, slavenhandelaren en slavenbezitters groeit zo stap voor stap een nieuwe taal.

Hoe ontstaat het Papiaments?

Afrikaanse mannen, vrouwen en kinderen worden in verschillende Afrikaanse gebieden gevangen genomen en tot slaaf gemaakt. Ze komen uit verschillende stammen. Ze spreken verschillende talen. Samen worden ze naar forten aan de kust gebracht. Daar worden ze opgesloten tot er een schip komt dat hen overvaart naar Amerika. Ze proberen met elkaar te praten en zo ontstaat er langzaamaan een mengtaal. Je kunt zeggen dat dat het begin is van het Papiaments, al zijn de geleerden het daar nog niet helemaal met elkaar over eens. Je vindt zeker woorden in de taal die oorspronkelijk uit Afrika komen.

In het begin van de slavenhandel zijn de handelaren vooral Spanjaarden en Portugezen. De matrozen aan boord van de slavenschepen komen vooral uit de provincie Galicië en spreken de taal van daar, Galegodat lijkt op het tegenwoordige Portugees. Veel woorden uit die taal zijn in het Papiaments terechtgekomen. Later gaan ook Britten, Fransen, Nederlanders, Duitsers en Denen meedoen aan de slavenhandel. Zij spreken ieder in hun eigen taal de tot slaaf gemaakte Afrikanen aan. Zo ontstaat er nog meer een mengtaal.

Onderweg van Afrika naar Amerika maken de slavenschepen vaak een stop op de Kaapverdische eilanden. Sommige tot slaaf gemaakten zijn er dan zo slecht aan toe dat ze daar worden achtergelaten. Nog steeds kun je in de taal van die eilanden horen dat die op het Papiaments lijkt. Bijvoorbeeld in het woordje nan: dat betekent ‘zij’, maar is ook het woord waarmee je een meervoud maakt.

Hoe gaat het verder met de taal op Curaçao?

Bij aankomst op Curaçao worden de slaven die de reis hebben overleefd en nog sterk zijn, meteen verkocht op de slavenmarkt. Wie zwak is, gaat eerst naar een plantage om aan te sterken en wordt daarna doorverkocht naar een ander Caribisch eiland of naar Suriname. Wie helemaal niet verkocht wordt, moet op Curaçao blijven werken, op een plantage of in het huis van de eigenaar. Sommige mensen komen op Bonaire terecht, om te werken op de plantages of in de zoutpannen. Op Aruba komen enkele slaven mee met bestuurders en handelaren. Je kunt hun nazaten soms nog aan hun naam herkennen. Bij de afschaffing kregen ze soms een een verdraaide naam van hun vroegere eigenaren, bijvoorbeeld Dubero van Oduber.

Op de eilanden wonen ook de oorspronkelijke bewoners, de Cariben en Arowakken, en wat Spanjaarden, die het gebied hadden veroverd voor de Nederlanders kwamen. Uit de talen van die volken zijn ook nog steeds woorden te vinden in het Papiaments. Uit het Aruac en het Carib zijn dat vooral namen van plaatsen, maar bijvoorbeeld ook een woord als kabuya, ‘touw’ in het Aruac en Carib. Het Spaans heeft vooral op Aruba grote invloed op de ontwikkeling van het Papiaments: niet alleen omdat er nog Spanjaarden wonen, zoals priesters, maar ook omdat er veel verkeer is met het vasteland, Venezuela en Colombia. De eilanden zijn later nog enige jaren bezit van Engeland en van Frankrijk. Daardoor zitten er ook Engelse en Franse woorden in het Papiaments.

Quizvraag: ta tempu pa un pregunta! (tijd voor een vraag)

Deze vragen zijn verstopt in de site! Vind ze allemaal!
Sleep om te ontsleutelen

Hoe ontwikkelt de taal zich?

Uit al die verschillende landen die een tijd de baas zijn op de Antillen, blijven kolonisten op Curaçao wonen. In het begin trouwen ze onder elkaar. Maar de plantageheren krijgen ook kinderen met tot slaaf gemaakte vrouwen. En de plantageheren zelf gaan ook een mondje Papiaments spreken. De slaven gaan dan speciale zegswijzen en geheime boodschappen maken om elkaar te waarschuwen als de shon, de plantageheer of de vitó, de opzichter, eraan komt. Bijvoorbeeld: ‘Baka na kunuku’, de koe is in de wei, of ‘Laman ta yen’, de zee is vol.

Curaçao is ook een toevluchtsoord voor vluchtelingen uit Zuid-Amerika en Europa. De Zuid-Amerikaanse vrijheidsstrijder Simón Bolívar woont een aantal jaren op het eiland voordat hij Venezuela bevrijdt van de Spanjaarden. Sefardische Joden die uit Portugal naar Brazilië zijn gevlucht, vertrekken naar Curaçao wanneer Portugal ook in Brazilië de baas wordt. De meeste vluchtelingen blijven op Curaçao wonen en kunnen het Papiaments, dat veel op het Spaans en Portugees lijkt, verstaan en spreken.

Wat brengen al die mensen nog meer mee?

De tot slaaf gemaakte Afrikanen, de kolonisten en de latere vluchtelingen brengen allemaal naast hun taal ook andere delen van hun cultuur mee. Het enige dat de Afrikanen hebben kunnen meenemen, zijn de verhalen, muziek en liedjes in hun hoofden. Die kan niemand ze afnemen. Zo komen de verhalen van Anansi de spin en Afrikaanse muzikale invloeden naar Amerika.

De Europeanen brengen ook muziek mee, dansmuziek als de polka, de mazurka, de wals en de tango. Eenmaal op Curaçao componeren ze ook nieuwe varianten met een tintje Afrikaans ritme. De teksten van de nieuwe liedjes zijn in het Papiaments. Er ontstaan zo twee nieuwe muzieksoorten: tambú en tumba. Nog steeds zijn ze populair. Tumba is de muziek van het Antilliaanse carnaval. Elk jaar wordt er in die tijd een tumbakoning of -koningin gekozen.

Vanaf het begin maken de mensen ook protest- of klaagliedjes. De tot slaaf gemaakten uit Afrika zingen deze liedjes tijdens hun werk, maar ook ’s avonds bij het bespelen van hun trom (tambú). In het begin zijn de liedjes in het Guene, een van de Afrikaanse talen, of in het Luango, een mengtaal die ontstaan is uit het Portugees en de Afrikaanse taal die gesproken werd in Loango, Angola. Wanneer het Papiaments langzamerhand de taal van iedereen wordt, zingen de mensen in de nieuwe taal.

Gedicht

Papiaments is in het volgende gedicht zelf aan het woord over zijn ontstaan.
Hier een stuk uit de vertaling van het gedicht. Uit: ‘Ta ken mi ta/Wie ik ben’, In de Knipscheer, 2011

Mi cuenta (mijn verhaal).

Zó is mijn verhaal

Ik vertrok uit Galicië

ontmoette Afrikaan

werd Luango

om mijn droefenis en vrees

te verbergen voor de bullepees

De schepen van verdoemenis

heb ik overleefd

kwam aan land

ontmoette enkele Indianen

die me enkele woorden toe vertrouwden

In de tambú bezongen de tot slaaf gemaakten mij

om hun woede en angst te uiten

Zelfs gevluchte Portugese Joden spraken mij

Slim als Kompa Nanzi

heb ik de Shon van zijn letter bestolen

om een liefdesbrief te schrijven

haar te bedanken

en te berichten van de beul

Ondertussen kwamen er schepen binnen

Franse, Engelse, Spaanse, Nederlandse

Allemaal hebben ze kinderen achtergelaten

zoals hun moeder hen gebaard had

Ik heb ze vertroeteld

ze aan de borst gevoed

en aangenomen

Priesters en Dominees

hebben mij misbruikt

om zieltjes te winnen

Zij wisten niet, noch konden zij zich voorstellen

hoeveel kracht ze mij hebben gegeven

Terwijl een Makamba mij een ‘brabbeltaal’ noemde

gedijde ik in het huis van de landbouwer

En in dat van de Shon

werd ik een bedreiging

Ik was een ruwe diamant

en hoe meer slagen mijn sprekers kregen

des te meer ging ik stralen op de drie eilanden

Op elk van de drie heb ik me ontwikkeld

Iedereen schreef me zoals zij goed vonden

De één leende van het Spaans, de ander van het Engels of het verfijnde Frans

Maar wonderlijk genoeg kon een ieder mij lezen en begrijpen…

Hoe wordt het Papiaments geschreven?

De schrijfwijze van het Papiaments is natuurlijk net als bij alle andere talen in de loop van de tijd verschillend geweest. Aanvankelijk schrijven mensen het Papiaments zoals ze zelf denken dat het goed is of zoals de woorden in een andere taal geschreven worden. De oudste voorbeelden van geschreven Papiaments die we kennen zijn een liefdesbrief uit 1775, een dialoog uit 1776 en een brief uit 1783.

Tegenwoordig zijn er twee officiële schrijfwijzen: die van Curaçao en Bonaire, en die van Aruba. De meeste woorden in het Papiaments in dit stuk zijn in de schrijfwijze van Curaçao en Bonaire, papiamentu fonológiko, fonologisch Papiaments. Dat is makkelijker om te lezen. Dit fonologische Papiaments is in 1976 door de regering van Curaçao als wettelijke schrijfwijze aangenomen. Vanaf 1986 is het ook op school ingevoerd.

Op veel Papiamentse woorden staan accenten. Daaraan kun je zien waar je de klemtoon moet leggen. Als er geen accent op het woord staat, dan valt de klemtoon op de een na laatste lettergreep. Zo spreek je papia (praten) uit als paapja. Werkwoorden hebben altijd dezelfde vorm, ze worden niet vervoegd. Alleen wie het doet, verandert. Als voorbeeld het werkwoord papia nog een keer:

Mi ta papia – ik praat

Bo ta papia – jij praat

E ta papia – zij/hij praat

Nos ta papia – wij praten

Boso ta papia – jullie praten

Nan ta papia – zij praten

Wat is het mooiste woord in het Papiaments?

Dushi is waarschijnlijk het mooiste woord in het Papiaments. Het heeft diverse betekenissen: lief, liefje, zoet, lekker, fijn. Het zit ook in de samenstelling Madushi, Oma. Nog een zin om te onthouden: Mi ta stima bo mi dushi, ik hou van jou, mijn lieveling.

Tools voor je werkstuk

Voor je begint met een werkstuk heb je materiaal nodig. Bijvoorbeeld een onderzoeksvraag of oprdracht. Hiernaast vind je handige tools om je werkstuk, scriptie of essay mee te starten.

Opdracht

Via de link hiernaast viind je de tekst van de oude brief die in het Papiaments geschreven is en in 2012 ontdekt is in een archief in Londen. Degene die de brief schreef, gebruikte een schrijfwijze uit haar eigen moedertaal. Kun je ontdekken aan de schrijfwijze welke taal dat was?

Meer weten?

Boek

  • Jan Brokken, Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin, 2005.

Internet

  • Voorbeelden van liedjes, gedichten en raps in het Papiaments:
  • www.youtube.com/watch?v=MLZE2DUCJTg
  • www.youtube.com/watch?v=_5zyiqbtdIM&list=PLF7DD9936C15664A4
  • https://www.youtube.com/watch?v=iWcPnP2WfvM
  • https://www.youtube.com/watch?v=7263RcpIy5U

Lees andere verhalen

Keti Koti

Op 1 juli 1863 schafte Nederland de slavernij af, sindsdien een feestdag!
De afschaffing

Kinderarbeid nu

Tegenwoordig zijn er 60 miljoen kindslaven wereldwijd.
Slavernij nu

Kleding voor slaven

Slavinnen die de favoriet zijn van hun meester krijgen duurdere stoffen.
Leven in slavernij
Je hebt
num
van de total
quizvragen beantwoord