Vrij in slavernij

De aankomst
anno
1771

Een reis naar de vrijheid


AMSTERDAM / PARAMARIBO – Zomer 1771. Een gemengd gezelschap uit Suriname komt aan in Amsterdam: Daniel Buttner, zijn echtgenote Anna Maria Buttner-Papot, en hun slaven Andries, Jantje, Rebecca, Brigitta en Dora. Voor Andries is het niet de eerste keer dat hij de oceaan is overgestoken. In 1768 en 1769 woonde hij in Utrecht met zijn meester, die daar toen studeerde. Maar deze keer gebeurt er iets bijzonders…

In Nederland bestaat al eeuwen geen slavernij meer. Vanuit die gedachte besluit de Staten Generaal (het hoogste gezagsorgaan in de Republiek der Verenigde Nederlanden) in augustus 1771 dat slaven die voet aan wal zetten in Nederland automatisch vrij zijn. En dat ze ook nooit meer als slaaf kunnen worden beschouwd, ook niet als ze teruggaan naar Suriname of naar een ander land waar slavernij is toegestaan. In augustus 1772 keren de Buttners en hun mensen terug. Andries voelt zich vrij man.

Financiële last van ex-eigenaar

Paramaribo, zomer 1774. Daniel Buttner is overleden en zijn weduwe roept alle mensen die op haar erf wonen bijeen. Een deel van hen werkt als huisslaaf, enkelen hebben hun eigen werk buiten de deur. Zij dragen wekelijks een vast bedrag af aan mevrouw Buttner en wat zij meer verdienen, houden zij zelf. Andries is één van hen. Daniel Buttner heeft volgens zijn weduwe veel schulden achtergelaten. Ze heeft geld nodig, en wil dat de mensen op haar erf haar meer gaan betalen. Van Andries wil ze negentig cent per dag. Dat kan hij volgens haar makkelijk missen, want hij verdient goed als kok, pruikenmaker en chirurgijn (dokter). Hij huurt zelfs slaven van anderen in, die hem in zijn drie ambachten assisteren. Als Andries zichzelf wat minder lui zou gedragen, beweert de weduwe Buttner, of zijn geld minder vaak aan ‘drinken en vrouwen’ besteedde, dan zou hij nog veel meer geld verdienen dan hij al doet.

reede-van-paramariboParamaribo begin eind 18e eeuw

Maar Andries vindt dat hij niet langer haar slaaf is en is niet van plan haar te betalen. Dat zegt hij haar recht in haar gezicht. Mevrouw Buttner dient een klacht in over Andries. Volgens een Surinaamse wet uit 1741 zijn voormalige slaven namelijk verplicht om hun vroegere eigenaren altijd met eerbied en respect te behandelen. Dat betekent ook dat als je vroegere eigenaar in armoede vervalt, je als ex-slaaf de plicht hebt hem of haar financieel te ondersteunen. Andries krijgt een waarschuwing dat hij zich voortaan tegenover mevrouw Buttner meer respectvol dient te gedragen. Maar hij hoeft haar niet extra te betalen. In werkelijkheid is de weduwe namelijk helemaal niet armlastig. Zij bezit plantages, huizen en zo’n twintig slaven in de stad.

Waarom verwacht de weduwe steun van Andries?

slavinnen-benoit-kleurSlavinnen in Suriname ( Benoit, 1830). Bron: BukuBooks.com

De jammerklacht van de weduwe Buttner over Andries’ weigering haar verder te ondersteunen, zegt veel over hoe er in de slaventijd gedacht werd. Mensen uit de vrije stand zijn gewend dat hun slaven voor hun werken. Zelfs als die slaven inmiddels vrije mensen worden, verlangen hun voormalige meesters vaak nog dat zij doen wat zij willen.

De weduwe Buttner ziet zichzelf juist als een rechtvaardige en toegeeflijke meesteres. Het lijkt de omgekeerde wereld, maar zij vindt dat Andries zich ondankbaar toont. Nu is het wel waar dat zij tijdens haar leven minstens veertien mensen de vrijheid schenkt. Maar dat gebeurt zelden zonder dat mevrouw Buttner er iets voor terug vraagt.

Neem bijvoorbeeld de twee vrouwen Brigitta en Dora, die ook mee waren geweest op de reis naar Amsterdam. Mevrouw Buttner geeft hen en hun kinderen direct na de terugkeer in Suriname de vrijheid. Voorwaarde is echter wel dat zij zolang de Buttners leven, bij hen blijven wonen en hen blijven dienen als tevoren. Andere slaven kopen hun vrijheid van mevrouw Buttner door haar een bedrag te betalen. Zo geeft de zwarte vrouw Amimba haar in 1767 driehonderd gulden en is vrij.

Kunnen ex-slaven hogerop komen?

fragment laatste blad testament Hermanus van Buttner met handtekeningFragment laatste blad testament Hermanus van Buttner met handtekening.

Vrijgemaakte ex-slaven kunnen ver komen in het leven. Een goed voorbeeld daarvan is Hermanus van Buttner, die ook ooit slaaf van de Buttners was. Hij is in Suriname geboren maar van honderd procent Afrikaanse afkomst, net als Amimba, Andries, Brigitta en Dora. Hermanus is kuiper (tonnenmaker) van zijn ambacht en maakt van zijn bedrijf een groot succes. In 1806 maakt hij zelfs een zakenreis naar Noord-Amerika. Hij is ook een van de eerste Surinamers die toetreden tot de kerk van de Evangelische Broeder Gemeente. Als hij in 1825 op 78-jarige leeftijd overlijdt, wordt hij door de kerkleiders in een artikel herdacht als een verstandig en vroom man.

Van zijn aanzienlijke vermogen laat hij de kerk duizend gulden na. Het grootste deel van zijn erfenis is echter voor zijn familieleden. Het gaat onder meer om twee huizen aan de Steenbakkerijstraat in Paramaribo, een erf met gebouwen aan de Fridericistraat op Frimangron en overheidsobligaties met een waarde van ruim 50.000 gulden. Hermanus heeft ook dertien slaven, waaronder vijf geboren Afrikanen die van hem het kuipersvak geleerd hebben. Tijdens zijn leven heeft ook Hermanus minimaal veertien mensen de vrijheid geschonken, vooral gezins- en familieleden.

Wie vrijgemaakt was en het kon betalen, kocht dus ook meestal slaven om voor hem of haar te werken. Hermanus van Buttner is hiervan zeker niet het enige voorbeeld. Lucia van Buttner, die in 1772 samen met haar moeder Dora door mevrouw Buttner wordt vrijgemaakt, bezit ook slaven. Wanneer in 1811 de inwoners van Paramaribo moeten opgeven hoeveel mensen tot hun huishouden behoren, geeft Lucia zichzelf, haar moeder en haar dochter op én 22 slaven: zestien slaven van haar zelf, één van haar moeder en zes van haar dochter.

Quizvraag

Deze vragen zijn verstopt in de site! Vind ze allemaal!
Sleep om te ontsleutelen

Hoe kan een slaaf vrij worden?

De wet van de Staten-Generaal uit 1774 wordt al in 1776 voor een groot deel weer teruggedraaid. Uit de koloniën naar Nederland meegenomen bedienden mogen bij terugkeer nu wel weer als slaaf worden beschouwd. Alleen als ze langer dan een jaar in Nederland zijn gebleven, raakt de slavenhouder zijn recht op het bezit van de slaaf voorgoed kwijt.

Het aantal vrijgekochten valt in het niet bij de honderdduizenden Afrikanen en hun afstammelingen die in dezelfde periode tot hun dood in slavernij leven.

Wat wel blijft, is de mogelijkheid jezelf of een ander vrij te kopen, zoals Hermanus van Buttner deed. Anderen worden door hun eigenaar uit dankbaarheid of genegenheid vrij gemaakt. Iemand vrijkopen of vrijmaken heet manumissie. Je krijgt dan van de overheid – tegen betaling – een officiële vrijbrief en bent voortaan een vrije inwoner van het land. De bedoeling hiervan was zeker niet om de slavernij af te schaffen.

Ruim tienduizend mensen worden door manumissie voor de afschaffing van de slavernij in 1863 vrije burgers. Zo groeit in Suriname en op Curaçao langzaam het aantal vrije zwarten en kleurlingen of mulatten (mensen van gemengd Europees en Afrikaans bloed). Maar hun aantal valt in het niet bij de honderdduizenden Afrikanen en hun afstammelingen die in dezelfde periode tot hun dood in slavernij leven.

Kan een slaaf geld verdienen voor zijn manumissie?

manumissie brief Manumissie brief

Manumissie komt vooral voor in de stad. Daar kunnen slaven in hun vrije tijd geld verdienen en zo sparen om zichzelf vrij te kopen. In Suriname wonen de meeste mensen echter op plantages en juist daar zijn de kansen om zich op deze manier uit de slavernij te bevrijden heel klein. Ook zijn er veel minder mogelijkheden om banden te smeden met vrije mensen die hulp kunnen en willen bieden bij het krijgen van de vrijheid. In Paramaribo was ongeveer een op de drie à vier mensen vrij, in het plantagegebied was dat hooguit een op de dertig à veertig. Het lukt daar bijvoorbeeld alleen iemand als een huisslavin die een relatie en kinderen heeft met een plantagedirecteur om door hem vrijgekocht te worden.

Uitzonderlijk zijn dan ook de twee kinderen van Hermanus van Buttner. Hermanus werkt als kuiper veel op plantage Mon Desir, eigendom van zijn voormalige meesteres. Met een slavin van die plantage krijgt hij rond zijn dertigste twee zoons, die hij kort voor zijn overlijden vrijkoopt. De zoons zijn dan al bijna vijftig jaar oud.

Wie in het plantagegebied de vrijheid zoekt heeft in principe ook een andere mogelijkheid: de bossen in het binnenland in vluchten (marronage). Maar dat betekent dat je, net als een moderne politiek vluchteling, afscheid moet nemen van je vertrouwde omgeving. Voor een Afrikaan die nog maar kort in Suriname is, valt dat offer misschien nog mee. Maar voor wie op de plantage geboren is en daar zijn wortels en familie heeft, is dit vanzelfsprekend een moeilijke keus.

Wat is de betekenis van de vrijgemaakte slaven?

cover_halve-eeuw Vrijgemaakten moesten verplicht een Christelijk geloof aannemen. Meestal was dit EBG (Evangelische Broedergemeenschap) of Rooms Katholiek. Hier een prent van de katholieke zending uit 1884. Bron: Bukubooks.wordpress.com 

Aan de vooravond van 1863 leeft nog altijd zeventig procent van de Surinaamse bevolking in slavernij. Daar staat tegenover dat het grootste deel van de vrije bevolking dan al wel bestaat uit zwarten en kleurlingen. Velen van hen moeten sappelen voor hun bestaan. Een aantal weet zich op te werken, bijvoorbeeld tot aannemers met soms grote ondernemingen, architecten, advocaten, geneeskundigen, onderwijzers, winkeliers, ambtenaren, plantagedirecteuren en -eigenaren. Vergeleken bij het aantal mensen dat in slavernij sterft, is het aantal mensen dat door manumissie de vrijheid verovert klein, maar zij hebben een belangrijk rol in de samenleving. De boodschap die zij met hun aanwezigheid uitstralen is die van de nieuwe tijd: dat een mens, wat zijn of haar huidskleur ook is, in vrijheid hoort te leven. Hun maatschappelijke prestaties moeten voor degenen die in 1863 geëmancipeerd worden een inspiratiebron zijn geweest.

Meer lezen?

Lees andere verhalen

Hogerop komen

Slavin Joanna krijgt iets met een witte soldaat. Kans op een beter leven?
Leven in slavernij

De Curaçaose plantage

Hoe ziet het leven van de slaven op Curaçao eruit?
Leven in slavernij

Stop de slavenhandel

De eerste stap richting de afschaffing van de slavernij
De afschaffing
Je hebt
num
van de total
quizvragen beantwoord