De opbrengst

anno
1595-1829
Driehoekshandel

Het belang van de trans-Atlantische slavenhandel voor de Nederlandse economie

Hoeveel geld hebben Nederlanders eigenlijk aan de slavernij en de slavenhandel verdiend? Onderzoekers zijn nog bezig om daar achter te komen. Ze hebben al uitgerekend wat slavenhandelaren hebben overgehouden aan het kopen van mensen in Afrika en het verkopen van die mensen als slaven in Noord- en Zuid-Amerika. Maar dat is pas een klein stukje van het verhaal. Er is bijvoorbeeld ook geld verdiend aan alles dat kwam kijken bij de slavenhandel: van scheepsbouw tot eten aan boord.

Waar is de slavenhandel onderdeel van?

De slavenhandel is een belangrijk onderdeel van een heel handelssysteem. Dat werkt als volgt. Er worden in Afrika mensen gehaald om in Noord- of Zuid-Amerika gedwongen te gaan werken. Europese handelaren varen deze tot slaaf gemaakte mensen als koopwaar over van het ene werelddeel naar het andere. Bij aankomst verkopen ze de slaven aan ondernemers die plantages bezitten. De slaven moeten op de plantages werken om suiker, koffie en andere exotische waren te produceren. Het grootste deel van deze producten gaat vervolgens naar Europa om verkocht en gebruikt te worden. Deze hele keten van slavenhandel van Afrika, productie op plantages in Noord- en Zuid-Amerika en consumptie in Europa noemen we de driehoekshandel.

Hoeveel winst maken de slavenhandelaars?

Sommige onderzoekers zeggen dat de slavenhandel niet winstgevend is geweest. Zij hebben gekeken of de handelaren die zich in de zeventiende en achttiende eeuw met de slavenhandel van Afrika naar Noord- en Zuid-Amerika bezighielden, daaraan veel of weinig geld overhielden. Van het geld dat de slavenhandelaren verdienden met de verkoop van de slaven, hebben ze alle kosten die de handelaren maakten afgetrokken. Wat er overblijft, is de winst. De meeste handelaren hebben minder winst gemaakt dan collega’s die in andere soorten handel zaten.

Op basis daarvan hebben sommige historici de conclusie getrokken dat de slavenhandel voor de Nederlandse economie niet belangrijk was. Maar om te onderzoeken hoeveel geld Nederlanders aan de slavenhandel hebben verdiend, moeten we verder kijken dan alleen de winstcijfers van de slavenhandelaren. Aan de kosten die zij maakten, verdienden namelijk weer anderen.

Wie verdient er nog meer aan de slavenhandel?

Voordat een slavenschip uit Nederland naar Afrika vertrekt, verdienen allerlei mensen daar al geld aan: aan de bouw en het onderhoud van het schip, aan de uitrusting ervan, aan het eten en drinken voor de mensen aan boord, aan het verzekeren van het schip, aan lonen voor de bemanning en nog veel meer. Ook moeten allerlei goederen worden ingeslagen waarmee op de Afrikaanse kust tot slaaf gemaakte Afrikanen kunnen worden ingekocht. Dat zijn bijvoorbeeld Indiase en Nederlandse textiel, buskruit, wapens, drank en nog veel meer.

Er zijn dus niet alleen slavenhandelaren, maar ook heel veel kleinere ondernemers die geld verdienen met de slavenhandel. In de achttiende eeuw is in Amsterdam een lijst gemaakt van iedereen die er belang bij had. Op deze lijst staan scheepstimmerlui, zeilmakers, mastmakers, houthandelaren, ankersmeden, geweermakers, huistimmerlui, metselaars, schilders, kompasmakers, boten- en sloepenmakers, koperslagers, teerhandelaren, kruideniers, verfverkopers, steenbakkers, boter- en kaashandelaren, stokvishandelaren, erwten-, bonen- en gorthandelaren, scheepsbeschuitbakkers en kruid- en zaagmolenaars.

Hoe bereken je de totale opbrengst van de slavenhandel?

Onderzoekers hebben een manier bedacht om de opbrengst te berekenen van de slavenhandel inclusief wat de kleine ondernemers eraan verdienden. Zij kijken naar de opbrengsten van de slavenhandel en trekken daar alleen de kosten af die gemaakt zijn in Afrika. De kosten die in Nederland gemaakt zijn, waren immers inkomsten voor andere Nederlandse ondernemers. De opbrengst die dan overblijft, noemen de onderzoekers brutomarge.

Tabel: Opbrengst (brutomarge) van de Nederlandse trans-Atlantische slavenhandel in guldens, 1595-1829

 Periode

Minimaal

Maximaal

 1595-1625

279.990

342.210

 1626-1650

2.855.610

3.490.190

 1651-1675

8.586.950

10.456.671

 1676-1700

10.344.855

13.850.401

 1701-1725

10.782.207

13.775.142

 1726-1750

7.342.682

8.385.805

 1751-1775

15.809.552

20.997.868

 1776-1800

6.409.139

7.230.649

 1801-1829

 248.130

303.270

 Totaal

62.659.115

78.832.207

Hoe hoog is de totale opbrengst van de slavenhandel?

De onderzoekers hebben uitgerekend dat de opbrengst van de Nederlandse slavenhandel in de zeventiende en achttiende eeuw tussen de 63 en 79 miljoen gulden is geweest. Per jaar was het tussen de 200.000 en 600.000 gulden, met af en toe uitschieters van meer dan een miljoen gulden. Een groot deel daarvan is dus geen winst voor de slavenhandelaren, maar bestaat uit kosten die zij moesten maken. Dat geld kwam zoals we hebben gezien onder meer terecht in de scheepsbouw en de lonen van de bemanning, en het ging ook naar de belasting. Het was dus winst voor ondernemers die indirect betrokken waren bij de slavenhandel, en voor de overheid.

Is de slavenhandel nou wel of niet belangrijk geweest voor de Nederlandse economie?

De slavenhandel was maar een klein deel van de totale Nederlandse handel overzee. Die laatste bedroeg in 1780 bijvoorbeeld naar schatting ongeveer 300 miljoen gulden. De opbrengst van de slavenhandel was in die tijd maar ongeveer 600.000 gulden per jaar. In de tien jaar daarvoor was de opbrengst hoger, maar ook niet meer dan 1 tot 1,4 miljoen gulden per jaar.

Maar de slavenhandel was maar een deel van het hele Atlantische handelssysteem. Als we willen weten hoeveel dat in zijn geheel heeft opgebracht, moeten we ook nog kijken naar de andere onderdelen. Wat leverde bijvoorbeeld het werk van de slaven op de plantages op? En hoeveel is er verdiend aan het verkopen van exotische producten in Europa? Dat moeten we nog verder onderzoeken.

Lees andere verhalen

Leven op de plantage

Wat deden slaven in Suriname de hele dag?
Leven in slavernij

Adam vlucht stiekem

Drie gulden ‘vanggeld’ voor de mede-slaven als ze helpen Adam gevangen nemen.
Het verzet

Souvenirs uit Suriname

Gaspard van Breugel neemt interessante spullen uit Suriname mee.
Na de slavernij