Kinderen in slavernij

Leven in slavernij
anno
1829

Jacquelina van Driesveld

PARAMARIBO – Uit het politieverslag: “Het was op zaterdag vier juli 1829 ’s avonds tussen acht en half negen, dat ik geroepen werd door de slavin Jacquelina, afkomstig van plantage Driesveld en werkzaam als huisbediende in het huis van mijn vader, Rudolph Hendrik van Halm. Zij verzocht mij onmiddellijk naar het huis van mijn vader te gaan omdat hij onwel was geworden. Hij moest onophoudelijk braken en was zeer benauwd. De staat waarin hij verkeerde was van een zeer verdachte aard, omdat ook de vrije negerin Mimi in dezelfde staat verkeerde…”

 Dit politieverslag is het begin van het verhaal van de jonge slavin Jacquelina. In juli 1829 – ze is dan waarschijnlijk een tiener – besluit zij haar meester Van Halm te vergiftigen door rattengif in zijn kopje warme chocolademelk te doen. Kokkin Mimi, die meestal het avonddrankje voor Van Halm klaarmaakt, heeft het niet in de gaten en neemt nietsvermoedend zelf ook een slokje. Zowel Mimi als Van Halm voelen zich al gauw niet lekker. Al snel wordt ontdekt dat Jacquelina achter de vergiftiging zit. Waarom heeft ze het gedaan? Ze bekent: Van Halm haar heeft verboden om haar vriendje te zien. Ze heeft haar meester verschillende keren om toestemming gevraagd, maar steeds zegt hij nee. Ten einde raad heeft ze besloten hem te vergiftigen. Ondanks dat Van Halm en Mimi de vergiftiging allebei overleven, wordt Jacquelina in 1830 ter dood veroordeeld. Jacquelina is dan nog maar een kind.

Worden Afrikaanse kinderen ook als slaven verkocht?

African children on Slave ShipKinderen op een Brits slavenschip. Bron: George L. Sulivan, Dhow chasing in Zanzibar waters and on the eastern coast of Africa (London, 1873), facing p. 180.

Ja, maar of ze geliefder waren dan volwassen is onduidelijk. Volgens sommige bronnen zijn kinderen zeer gewild in de plantage-economie, omdat ze goedkoper zijn dan volwassenen. Bovendien hebben ze hun fysiek mee. Handelaren kunnen veel kleine lichamen in de bootruimte stouwen. Kleuters, peuters en zelfs zuigelingen worden ingescheept. De moeders zijn er lang niet altijd bij, zodat een schip veel kinderen en weinig vrouwen kan bevatten. We denken dat jonge Afrikanen bij aankomst in de kolonie niet meer worden beschouwd als opgroeiende kinderen, maar als jonge mensen die onmiddellijk kunnen worden ingezet voor slavenarbeid.

Menig slavenschip moet dus veel kinderen aan boord hebben gehad. Zo bestaat de lading van twee schepen van de West-Indische Compagnie, de Brandenburg en de Johanna Maria, in 1688 voor meer dan dertig procent uit jonge kinderen. De Rusthof van de West-Indische Compagnie heeft in 1734 honderd baby’s en peuters aan boord, op in totaal 716 Afrikanen. Dit schip doet er drie maanden over om zijn bestemming te bereiken. Bij aankomst is de helft van de slaven overleden, waarschijnlijk vooral de baby’s.

Andere bronnen beweren dat planters helemaal niet op kinderen zitten te wachten. Ze willen slaven na aankoop meteen kunnen inzetten, anders moesten ze nog jaren worden verzorgd zonder dat ze productief waren. Uit een steekprpoef van 36.000 verscheepte Afrikanen blijkt dat op WIC schepen de verdeling was: 59% man, 30% vrouw, 11% kind; op vrijhandelsschepen resp. 45%, 33% 23%. Onder kinderen wordt hier iedereen bedoeld jonger dan 14 jaar. Jongeren rond de leeftijd 14/15 jaar zijn natuurlijk wel aantrekkelijk, want kunnen gelijk aan het werk en hebben een relatief lang leven van productie voor de eigenaar voor zich.

Wat kost een Afrikaans kind?

De prijs van slaven gaat omhoog en omlaag afhankelijk van vraag en aanbod. Wat een slaaf opbrengt, wordt bepaald door leeftijd en lengte. De gemiddelde prijs voor jongens tussen de twaalf en vijftien jaar is ongeveer 133 gulden, voor een meisje gemiddeld 140 gulden neergeteld. Volwassen vrouwen en mannen brengen 159, respectievelijk 153 gulden op.  Er worden op de plantages zelf ook veel kinderen geboren, zoals Jacquelina.

Hoe gaat het met baby’s op de plantages?

baby Foto: Flickr

Al in de buik van de moeder is de slavernij voor een baby voelbaar. Zwangere slavinnen worden op de plantages nauwelijks ontzien. Ze moeten vaak tot laat in de zwangerschap nog zwaar werk leveren. De blanken zien zwarte vrouwen vaak als fysiek sterke wezens die veel aan kunnen en ook na de geboorte weer snel herstellen. De praktijk wijst uit dat dit niet het geval is. Hoe meer rust tijdens de zwangerschap en na de geboorte, hoe beter moeder en kind er doorheen komen. Ook de slavenhouders en het gezag gaan dit steeds meer inzien. Er komt in de loop van de jaren regelgeving die eigenaren verplicht zwangere slavinnen minder te belasten en betere medische zorg te geven.

De eerste jaren na de geboorte zijn kinderen het kwetsbaarst. Naast de oudere slaven worden vooral de jongste kinderen ziek. Ze krijgen tropische ziektes, zoals malaria, maar ze zijn ook erg vatbaar voor bijvoorbeeld tetanus en stuipen. Van de kleine zieken gaan er relatief veel dood. We weten niet precies hoeveel, want baby’s die binnen veertien dagen na de geboorte sterven, staan soms niet eens in de administratie van de plantagehouders. De zorg stelt nog niet zoveel voor en er zijn ook nog geen goede medicijnen. De kinderen op de plantages worden verzorgd door de dresneger, dresmama of plattelandschirurgijn (dokter). De dresneger en de dresmama zijn speciaal opgeleide slaven. Niet iedereen mag dat worden: alleen bevoorrechte slaven mogen het vak van ‘dressen’ leren van een chirurgijn. Als een kind erg ziek is, mag soms de moeder het verzorgen. Dan hoeft ze minder werk te doen.

Quizvraag

Deze vragen zijn verstopt in de site! Vind ze allemaal!
Sleep om te ontsleutelen

Wie voedt de kinderen op?

De vader en andere familieleden doen er voor de slavenhouders niet toe, maar toch zijn in de archieven wel sporen van betrokken vaders en pleegvaders te vinden.

Er is maar één familieband die in eerste instantie door de slavenhouders erkend wordt: de band tussen moeder en kind. De moeder is verantwoordelijk voor de opvoeding: van voeden en wassen tot het bijbrengen van levenslessen, verhalen, dansen, liedjes – en straffen. De vader en andere familieleden doen er voor de slavenhouders niet toe, maar toch zijn in de archieven wel sporen van betrokken vaders en pleegvaders te vinden. Ouders moeten vaak van vroeg tot laat werken op de plantages, en vaak ook zelf hun moestuinen en hutten onderhouden. Naast de ouders zorgen daarom ook andere familieleden en dorpsgenoten voor de kinderen.

Binnenshuis en in het slavendorp is de bemoeienis van planters en andere buitenstaanders met de opvoeding van slavenkinderen beperkt. Om de vrede te bewaren, wordt de plantagehouders ook aangeraden zich er niet te veel mee te bemoeien en geen weerstand op te wekken. Buiten het slavendorp laten de plantagehouders hun invloed veel meer gelden.

Wat is een creolenmoeder?

Een belangrijke vrouwenfiguur binnen de plantagegemeenschap is de creolenmoeder of ook wel creolenmama. Zij is een oudere vrouw die het zware werk op de plantage niet meer aankan. In plaats daarvan heeft zij de taak om op de kinderen te passen wanneer de ouders en andere familieleden aan het werk zijn. Ze brengt de kinderen ook bij hoe de machtsverhoudingen op de plantage in elkaar zitten en hoe ze respect moeten tonen voor de plantagehouder. Zo studeert zij samen met de jongens en meisjes een begroetingsliedje en -dansje in voor de plantagedirecteur. Andere liedjes, verhalen en dansen die de kinderen leren, zijn niet bestemd voor het oog en oor van de planter. De creolenmama vertelt de kinderen namelijk ook over het leven en de wijsheden van haar voorouders uit Afrika.

Wanneer gaan kinderen werken?

De creolenmama doet regelmatig bij de planter verslag van hoe het met de kinderen gaat. Hij wil weten of de kinderen gezond zijn, of ze al bepaalde taken kunnen verrichten, of ze al klaar zijn voor het echte werk. Van jongs af aan maakt ook hij de kinderen vertrouwd met de gezagsverhoudingen op de plantage: door steeds bepaalde ceremonies te herhalen, en door ze te straffen (bijvoorbeeld met de zweep) of te belonen (bijvoorbeeld met suikerwater). Planters maken wel onderscheid tussen kleine, spelende kinderen enerzijds en lerende en werkende kinderen anderzijds. De kinderen hebben dus enigszins de mogelijkheid om speels te zijn, om kind te zijn. Wel leren ze stap voor stap het werk op de plantage kennen. Bij elke stap wordt steeds meer van hen verwacht.

Kinderen tussen de vijf en zeven jaar oud krijgen  taken in en om het huis van de plantagehouder

Op welke leeftijd kinderen hun eerste taken beginnen uit te voeren, varieert van plantage tot plantage. Op suikerplantages worden ze meestal vroeger en intensiever aan het werk gezet. De regels van de koloniale macht laten ook hier weer veel ruimte voor interpretatie. Planters denken verschillend over hoe snel kinderen zich geestelijk en lichamelijk ontwikkelen en wanneer ze bepaalde taken aankunnen. Toch is er wel een gemiddelde aan te geven. Jongens en meisjes tussen de vijf en zeven jaar oud krijgen huishoudelijke taken in en om het huis van de plantagehouder. Denk bijvoorbeeld aan de veranda schoonvegen, onkruid wieden in de moestuin, kippen en andere dieren voeren, het huis schoonmaken en in de keuken helpen. Vanaf een jaar of tien, twaalf gaan ze werken in het veld of in een loods waar de koffie, cacao of suiker wordt verwerkt en opgeslagen. Als ze achttien zijn, wordt van ze geëist dat ze een volwassen werktaak op zich nemen.

Gaan kinderen ook naar school?

De christelijke zendelingen bieden in de loop van de negentiende eeuw onderwijs aan voor slavenkinderen, maar ze mogen dat op bijna geen enkele plantage geven. Meestal mogen alleen kleinere kinderen, die nog niet veel werk kunnen doen, de lessen volgen.

Een kleine groep jongens en meisjes krijgt de kans om een ambacht of huishoudelijk beroep te leren. Dat zijn vooral kinderen van gemengde afkomst, die zijn geboren uit een seksuele relatie tussen de planter en een slavin. Deze kinderen hebben vaak een streepje voor binnen de plantagesamenleving. Slavenkinderen met een witte vader worden bijvoorbeeld vaker vrijgekocht dan kinderen met een zwarte vader.

Mogen ouders en kinderen worden gescheiden?

3-13 frontier piece (odyssey) Vader die wordt ‘weg verkocht’ van zijn familie. VS, 19e eeuw.

Vanaf 1782 is het wettelijk verboden moeder en kind van elkaar te scheiden. Slaveneigenaren trekken zich daar niet altijd iets van aan. Het gebeurt dus gewoon dat moeder en kind apart van elkaar worden verhuurd of verkocht aan een andere slavenhouder.

Ook komt het voor dat de moeder of juist haar kind afzonderlijk vrij wordt verklaard. Daarom moet in 1828 het verbod nog eens herhaald worden. Vanaf twaalfjarige leeftijd loopt een kind een groter risico om gescheiden te worden van de moeder. Een eigenaar kan dan toestemming vragen en krijgen van de koloniale regering om kind en moeder los van elkaar te verkopen.

Voor families die net aankomen vanuit Afrika is de situatie nog moeilijker. Voor hen geldt de officiële regel dat kinderen jonger dan drie jaar niet los van hun moeder verkocht mogen worden. Maar de losse verkoop van oudere Afrikaanse kinderen mag dus wel.

Tools voor je werkstuk

Voor je begint met een werkstuk heb je materiaal nodig. Bijvoorbeeld een onderzoeksopdracht. Hiernaast vind je handige tools om je werkstuk, scriptie of essay mee te starten.

Onderzoeksvraag

Vanaf welke leeftijd moesten kinderen meewerken op de plantage? Wat voor werkzaamheden moesten ze dan uitvoeren?

Interessante links:

Meer lezen?

cover stripboek jacquelinaHet verhaal van Jacquelina is ook in de vorm van een stripboek verschenen.

  • Ellen Klinkers, Op hoop van vrijheid. Van slavensamenleving naar Creoolse gemeenschap in Suriname 1830-1880, 1997.
  • Aspha Bijnaar (red.), Kind aan de ketting. Opgroeien in slavernij, toen en nu, 2010.
  • Aspha Bijnaar e.a., Jacquelina. Slavin van plantage Driesveld, 2010.

Lees andere verhalen

Afro bewustzijn

Over Anansi verhalen, politieke actievoerders en 'black awareness'
Na de slavernij

Cojo, Mentor, Present

Drie jongens belanden op de brandstapel.
Het verzet

De Curaçaose tambú

De instrumenten van muzikanten Cola Susanna en Victor Dorothea werden afgepakt.
Cultuur in slavernij
Je hebt
num
van de total
quizvragen beantwoord