Quassie van Timotibo

Leven in slavernij
anno
1776

Stadhouder Willem V ontvangt

AMSTERDAM / PARAMARIBO – Op 21 mei 1776 heeft stadhouder Willem V bezoek uit Suriname ontvangen. Het gaat om de hoogbejaarde heer Quassie van Nieuw Timotibo. Ondanks zijn hoge leeftijd is hij voor het eerst in zijn leven naar Nederland gekomen, in gezelschap van zijn vrouw en knecht. Aan boord van het schip ’t Huys te Spijk is hij aangekomen in Amsterdam, na een noodstop wegens lekkage in het Zuid-Engelse Cowes (op het Isle of Wright).

Quassie heeft bij de stadhouder zijn beklag gedaan over de onheuse manier waarop hij in Suriname is behandeld. Hij eist financiële genoegdoening van de Directeuren van de Sociëteit van Suriname en de Surinaamse overheid. Over een paar maanden zal Quassie terugkeren naar Paramaribo met het schip Prins Willem Hendrik.

Wat is de achtergrond van Quassie?

Quassie is ergens tussen 1692 en 1697 ter wereld gekomen. Lang is gedacht dat hij in West-Afrika geboren is, als kind naar Suriname vervoerd en hier tot slaaf gemaakt. Maar uit historische bronnen is af te leiden dat hij in Suriname geboren moet zijn. De naam Quassie is afkomstig uit de Ashanti-taal Ewe en wordt gegeven aan kinderen die op een zondag geboren worden. Quassie is slaaf op de suikerplantage Nieuw Timotibo aan de Pericakreek in Suriname, eigendom van Willem Bedloo (1685-1738). Vandaar zijn naam Quassie van Nieuw Timotibo. In 1744 is hij gekocht door Jan Jacob Mauricius, de gouverneur van Suriname, en elf jaar later gemanumitteerd oftewel vrijverklaard. De voorwaarde is wel dat Quassie dienstbaar blijft aan de Surinaamse regering en plantage-eigenaren. Hij is in Suriname heel bekend – en omstreden.

Watvoor genezer was Quassie?

Quassie is in Suriname lukuman (ziener) en dresiman (natuurgenezer). Naar hem is het geneeskrachtige gewas quassiebita (bitterhout in het Nederlands) genoemd. De beroemde Zweedse bioloog Carl Linneaus heeft het kruid de Latijnse naam Quassia amara gegeven – de informatie over de plant heeft hij gekregen van zijn in Suriname wonende landgenoot Carl Gustaf Dahlberg. Quassiebita is koortswerend en heeft vele andere geneeskrachtige werkingen. Het wordt tot op de dag van vandaag op allerlei manieren gebruikt – het schijnt zelfs in frisdranken als bitter lemon en tonic te zitten.

Quassie heeft veel kennis van ziektes. Mensen respecteren Quassie, maar ze zijn ook bang voor hem en voor zijn krachten.

Quassie heeft een zeer grote kennis van zowel lichamelijke als geestelijke ziektes. Mensen komen naar hem toe voor de behandeling van allerlei kwalen, van koortsen tot onvruchtbaarheid bij vrouwen én mannen. Maar ze komen ook met de vraag hen te beschermen tegen ‘kwade geesten’. Voor dit laatste maakt hij obias of tapoes (talismannen). Quassie wordt als lukuman regelmatig geraadpleegd om voorspellingen te doen over ziektes en kwaad. Ook hiervoor gebruikt hij allerlei kruiden en drankjes, maar hij ook (magische) rituelen. Mensen respecteren Quassie, maar ze zijn ook bang voor hem en voor zijn krachten.

Hoe eigenzinnig en direct was hij?

153 Het kruid quassiebita oftewel bitterkruid.

Quassie staat daarnaast bekend als een Afrikaan die de kant van de witten kiest. Hij dankt zijn vrijheid aan het opsporen en verraden van Marrons, Afrikanen die de slavernij ontvlucht zijn en in de jungle en andere onherbergzame gebieden van Suriname in vrijheid een nieuw bestaan opbouwen. Quassie heeft voor zijn diensten van de Surinaamse overheid een gouden borstplaat gekregen met als opschrift ‘Quasje getrouw voor de blanken’.

Maar dat is niet het hele verhaal. Quassie gedraagt zich regelmatig eigenwijs en zelfs opstandig door niet altijd de bevelen van de witten op te volgen. Dat deed hij ook al in de jaren dat hij nog slaaf was. Het lijkt erop dat hij zijn hele leven lang zoveel mogelijk zijn eigen gang gaat. Quassie neemt geen blad voor de mond. Zo heeft hij in 1743 bijvoorbeeld tegen een plantagedirecteur gezegd: ‘Ik ben wel een Neger, maar zulken Neger als ik ben, is meer waard als tien blanken.’

Premiejager naar misdadigers en vluchtelingen

beker2 Bekertje gesneden uit ‘bitterkruid’. Water hieruit drinken, krijgt automatisch de bittere smaak van het kruid.

In 1741 is gebleken dat Quassie er ook wel eens naast kan zitten. Hij heeft toen twee jonge slaven, Jacob en Sambo, aangewezen als de daders van gifmoorden. Achteraf is gebleken dat ze niet schuldig waren, maar toen waren ze al veroordeeld en gedood. Dit soort zaken brengt veel onrust op de plantages. Het Surinaamse bestuur besloot destijds dan ook dat Quassie zijn eigen plantage Nieuw Timotibo niet meer mocht verlaten en zich niet meer mocht vertonen in Paramaribo.

Al snel bleek echter dat de plantage-eigenaren Quassie juist nodig hebben om moorden en andere misdaden óf op te lossen, óf voor te zijn. Ze menen dat Quassie met zijn krachten slaven angst kan inboezemen. Quassie heeft zijn bewegingsvrijheid daarom teruggekregen en is sindsdien in aanzien gestegen, vooral bij de witten. Hij permitteert het zich – en begon daar al mee toen hij nog slaaf was – om in eigen beheer handel te gaan drijven, waarmee hij dus geld verdient. Hij heeft een speciale pas waarmee hij zich vrij kan bewegen in de gebieden rondom Paramaribo. De bedoeling is dat hij zo Marrons en hun dorpen opspoort, zodat ze opgepakt kunnen worden. Ook hier verdient Quassie geld mee: hij krijgt een premie voor elke aangegeven of gedode Marron. Quassie organiseert nu zelf expedities. Hij heeft zelfs toestemming om andere slaven in zijn groep op te nemen en ook maakt hij gebruik van Inheemsen (indianen).

Quassie heeft in de jaren zestig van de achttiende eeuw opgetreden als onderhandelaar tijdens de vredesbesprekingen tussen de koloniale regering en de Aukaners (een groep Marrons). Toen is de weerzin tegen Quassie naar voren gekomen, vooral van de kant van de Marrons. Zij willen hem een lesje leren voor zijn expedities tegen hen en hun broeders en zusters.

Quizvraag

Deze vragen zijn verstopt in de site! Vind ze allemaal!
Sleep om te ontsleutelen

Heeft zijn bezoek aan de stadhouder resultaat?

Filmpje kruidenVideo over geneeskrachtige kruiden uit Suriname. Al duizenden jaren worden in Suriname planten voor medicinale en spirituele doeleinden gebruikt.Veel kennis over het gebruik van die planten wordt via de orale traditie doorgegeven. De Nederlandse wetenschapper Tinde van Andel vond het een goed idee om die kennis ook op schrift te bundelen. En de planten krijgen netjes een Latijnse naam, bijvoorbeeld Quassia amara voor Kwasibita (het kruid dat Quassi ontdekt). Florine Waterberg verkoopt kruiden speciaal voor vrouwen. Uit ervaring weet zij dat de planten levens kunnen redden, maar sommige planten krijgen niet voor niets de naam ‘kill somebody’….! Reportage door: Patrick Dorder RNW

De aanleiding voor Quassies bezoek aan de stadhouder in 1776 is een overval van Marrons op de plantage Capurica, gelegen aan de Perica, vijf jaar eerder. Ze hebben de boel in brand gestoken en veel slaven en enkele vrijen meegenomen. Ook het huis van Quassie is daarbij in vlammen opgegaan. Plantage-eigenaar Gootenaar heeft Quassie ervan beschuldigd de brand gesticht te hebben. Maar die zegt dat hij er niets mee te maken heeft en eist genoegdoening voor zijn geleden schade. De zaak sleept al jaren voort.

Een paar jaar later zal Quassi alsnog een tegenmoetkoming krijgen: speciaal voor hem wordt een huis gebouwd. Hij krijgt dan ook een kleine toelage van de overheid. De reis naar Amsterdam en het bezoek aan stadhouder Willem V in 1776 hebben dus wel degelijk zin gehad. In mei 1787 overlijdt Quassie. Bijna twee jaar later worden zijn huis en erf, gelegen tussen de Zwartenhovenbrugstraat en de Saramaccastraat in Paramaribo, publiekelijk geveild.

Waarom is herinnering aan Quassie belangrijk?

Tegenwoordig bestaat er vooral een negatief beeld van Quassie. Zijn loyaliteit aan de witten en zijn premiejacht op Marrons is voor veel nazaten van slaven een bewijs voor zijn verraad aan de voorouders.

Wat Quassie zo bijzonder en interessant maakt is de manier waarop hij – nu nog – in de herinnering voortleeft. Is hij een historische held? Een beroemde zwarte Surinamer? Of is hij een verrader? Een smet op de geschiedenis van de slaven en de Marrons in Suriname? Of is hij gewoon een zeer markant en intelligent mens die zich uitstekend staande heeft weten te houden in de ongelijke Surinaamse samenleving? Het antwoord hangt af van hoe je het bekijkt. Misschien is er wel niet één antwoord mogelijk.

Beloond en bedonderd
Een historische figuur als Quassie moeten we zien tegen de achtergrond van zijn tijd. Tweederde van zijn leven is hij slaaf geweest, pas rond zijn 65e is hij vrij man geworden. In de achttiende eeuw wordt hij in binnen- en buitenland geëerd en bewonderd, maar ook verguisd. Hij verdient de kost met zijn activiteiten als kruidendokter én met het opbrengen van Marrons. Hij wordt beloond voor zijn diensten maar ook bedonderd, mede omdat hij zwart en (ex-)slaaf is. Dat betekent ook voor hem dat hij dienstbaar hoort te zijn aan de witten en bijna geen rechten heeft.

Tegenwoordig bestaat er vooral een negatief beeld van Quassie. Zijn loyaliteit aan de witten en zijn premiejacht op Marrons is voor veel nazaten van slaven een bewijs voor zijn verraad aan de voorouders. Soms wordt hij als pion in handen van de koloniale regering beschouwd, maar soms ook als schakel tussen wit en zwart. En heel soms wordt hij gezien als één van de eerste Afro-Surinamers die het ver heeft geschopt in het leven.

Voor deze tekst is vooral geraadpleegd: Frank Dragtenstein, ‘Trouw aan de blanken.’ Quassie van Nieuw Timotibo, twist en strijd in de 18de eeuw in Suriname, 2004.

Tools voor je werkstuk

Voor je begint met een werkstuk heb je materiaal nodig. Bijvoorbeeld interessante onderzoeksopdrachten. Hiernaast vind je handige tools om je werkstuk, scriptie of essay mee te starten.

Geneeskunde in de slavernij

OPDRACHT 1.) Zoek 10 verschillende kruiden uit die gebruikt werden als medicijnen tijdens de slavernij. Bekijk hierbij ook de kruiden die op de Antillen werden gebruikt. Zijn er ook kruiden die je nog steeds tegenkomt in (homeopatische) medicijnen? OPDRACHT 2.) Schrijf een verslag over hoe het leven van een kruidendokter er in de slavernij uitzag. Kun je naast Quassi nog een ander figuur vinden die dit was? Hoe ging zo'n genezer te werk? Wat is het verschil tussen een 'reguliere'dokter uit die tijd?

Meer lezen?

  • Frank Dragtenstein, ‘Trouw aan de blanken’. Quassie van Nieuw Timotibo, twist en strijd in de 18de eeuw in Suriname, 2004.
  • Wim Hoogbergen, ‘De bosnegers zijn gekomen!’ Slavernij en rebellie in Suriname, 1992.
  • Jean Jacques Vrij, ‘[Recensie van] Frank Dragtenstein, ‘Trouw aan de blanken’. Quassie van Nieuw Timotibo, twist en strijd in de 18de eeuw in Suriname‘ in OSO. Tijdschrift voor Surinamistiek en het Caraïbisch gebied, jaargang 28, nummer 1 (2005) p. 190-194.

Lees andere verhalen

Religie

In welke God geloof je?
Cultuur in slavernij

Eten en drinken

Er zijn hedendaagse gerechten die hun oorsprong hebben in de slavernij.
Leven in slavernij

Straattaal

Wat hebben sommige straattaal woorden met ons slavernijverleden te maken?
De erfenis nu
Je hebt
num
van de total
quizvragen beantwoord