Paga Tera op Curaçao

Na de slavernij
anno
1863 - 1959

Niet bang voor de shon 


WESTPUNT – Ik ben geboren op Westpunt, een vissersdorp van vrijgemaakte slaven op Curaçao. Mijn moeder komt van plantage Savaneta. Mijn vader is van Westpunt. Mijn grootvader was opzichter op Savaneta. Ik was hun eerste kleinkind.

Op een dag zie ik een mispel liggen, die van de boom is gevallen. Ik raap de vrucht op en shon Harry (de eigenaar van de plantage) ziet dat. Hij vraagt mij: “Wat heb je in je hand?” Ik antwoord: “Het is een mispel die ik onder de boom vond, meneer.” Hij zegt tegen me: “Geef mij de mispel maar.” Ik begin te rennen, hij gooit een stuk hout naar mij. Ik vind een steen op grond en gooi de steen naar hem. Daarna spring ik over het hek en loop rechtstreeks naar Westpunt.

De volgende dag…

‘De volgende dag vraagt mijn grootvader of ik in Westpunt was. Mijn moeder zegt: “Ja.” Hij laat mij halen en zegt tegen mij: “Mijn kind, wat heb je toch uitgehaald?” Ik antwoord: “Tata [vader]”, “zus en zo is gebeurd.” “Waarom ben je niet naar mij toegekomen, kind?” Ik zeg: “Nee vader, want de man had zijn wandelstok. Ik gooide een steen naar hem.”

westpunt-curacao-nwi-caribbean

Mijn opa zegt: “Mijn kind, heb je een steen naar hem gegooid?” Ik antwoord: “Ja.” Hij zegt: “Oh, mijn God.” Want iedereen is bang voor de shon. Als mensen iets over de shon zeggen, krijgt iedereen meteen buikpijn, want het is nu eenmaal de shon. Ik ben niet bang voor de shon. Ik heb wel respect, natuurlijk, maar ik ben niet bang voor de shon, want ik ben geboren op Westpunt. Nou, ik ben niet bang voor de shon. Hij heeft mijn grootvader gevraagd om mij naar hem toe te brengen, zodat hij mij een pak slaag kan geven.’

De onderzoekers Elis Juliana en pater Brenneker nemen in de jaren 1958/1959 verhalen op van directe nakomelingen van vrijgemaakte slaven. Dit is een van die verhalen. Je kunt erin lezen dat mensen ook na de afschaffing van de slavernij nog steeds bang zijn van de voormalige slaveneigenaren.

Hoe gaat het met de ex-slaven op Curaçao na de afschaffing van de slavernij?

Voor velen op het eiland was de periode na 1863 een tijd van enorme armoede. Met name de lagere klasse van pas vrijgemaakten heeft het zwaar.

Op 1 juli 1863 wordt de slavernij in de Nederlandse kolonieën afgeschaft. Op die datum krijgen 11.654 slaven op Curaçao hun vrijheid. Dit is ongeveer een derde deel van de totale bevolking van de kolonie. De slaveneigenaars op Curaçao kregen een vergoeding van 200 gulden voor iedere slaaf. De slaven krijgen niks.

Voor velen op het eiland was de periode na 1863 een tijd van enorme armoede. Met name de lagere klasse (de pas vrijgemaakte slaven en de groep die voor 1863 al vrij was) heeft het zwaar. Het was heel moeilijk om je in de Curaçaose samenleving omhoog te werken. Veel ex-slaven willen graag een stuk grond proberen te kopen voor het verbouwen van hun eigen voedsel en om een huis op te bouwen. Dat maakt ze pas echt onafhankelijk van de voormalige plantagehouders. Maar dat is niet makkelijk. Het eiland heeft weinig vruchtbare grond voor de landbouw en het vruchtbare deel is in handen van de plantage-eigenaren.

Wat doet de overheid voor de ex-slaven?

Het wordt ex-slaven moeilijk gemaakt om voor zichzelf te beginnen. Verzoeken voor het kopen van grond worden bij vrijgemaakten vaak afgewezen.

De overheid gaat ervan uit dat de voormalige slaven niet in staat zijn om goed om te gaan met hun vrijheid. Er komen daarom allerlei nieuwe wetten tegen landloperij en er wordt geprobeerd om de ex-slaven zoveel mogelijk onder toezicht van de plantage-eigenaars te houden. Het wordt ex-slaven dus moeilijk gemaakt om voor zichzelf te beginnen. Als een vrijgemaakte een verzoek voor het kopen van een stuk grond indient, krijgt hij of zij vaak geen toestemming. Als reden wordt dan bijvoorbeeld gezegd dat de plantage-eigenaar diegene nodig heeft als arbeidskracht, of dat de aanvrager een brutaal karakter heeft.

Quizvraag

Deze vragen zijn verstopt in de site! Vind ze allemaal!
Sleep om te ontsleutelen

Hoe kan een ex-slaaf toch grond kopen?

kunukuhuisjeTraditionele kunuku huisjes zijn nog steeds op het eiland te vinden, maar de meeste zijn nu onbewoond of een monument geworden.

Voor de voormalige slaven is er in de jaren na de afschaffing van de slavernij eigenlijk maar één mogelijkheid. Ze kunnen alleen de kleine stukjes grond in bezit krijgen die verspreid op de savannen liggen en als gemeenschappelijke weidegronden tussen de plantages dienen. Die stukjes grond zijn heel onvruchtbaar. Met zo’n stukje grond blijven de ex-slaven toch afhankelijk van de plantage-eigenaars, de shons. Om te overleven moeten ze zich namelijk blijven verhuren aan een voormalige slavenhouder.

Kunuku
Sommigen blijven daarom op het land van de shons wonen en verbouwen daar hun eigen voedsel onder het paga tera-systeem. Ze gebruiken dan een stuk grond voor zichzelf. Zo’n stuk grond heet kunuku, (NL uitspraak koenoekoe) een woord dat is afgeleid van het Indiaanse woord conuco.

Wat is ‘paga tera’ precies?

Paga tera betekent letterlijk: betalen voor een stuk grond. Het systeem houdt in dat een vrijgemaakte slaaf in zijn huisje op de plantage mag blijven wonen. Op zijn stukje grond (kunuku) mag hij mais verbouwen voor zijn eigen levensonderhoud en dat van zijn gezin. In ruill daarvoor moet hij ongeveer twaalf dagen per jaar voor de plantagehouder werken. De plantagehouder betaalt de vrijgemaakten voor hun werk een kan mais per dag. Als hij wil dat ze meer dan twaalf dagen per jaar voor hem werken, moet hij ze twintig of veertig cent per dag betalen.

Geheugen van NederlandWaterputten voor de veestapel van plantage Savonet. Bron: De Nederlandse Antillen en Aruba in beeld, Koninklijk Instituut voor de Tropen / Tropenmuseum, 60019505 (DGZ).

Het werk gebeurt onder toezicht van een opzichter, de bomba of de vitó genoemd. De dagen waarop de mensen verplicht zijn om te werken, heten plichtdagen; in het Papiamentu dia di paga ple. De meeste plichtdagen zijn in de oogsttijd. Op sommige plantages, bijvoorbeeld op plantage Savonet, in de volksmond Savaneta [naam van een plantage in het westelijk deel van Curaçao] wordt in de planttijd het begin van het werk aangekondigd door een bel te luiden.

Hoe werkt paga tera voor de plantagehouder?

Voor de plantagehouder is paga tera een handig systeem. Hij beschikt ermee over goedkope werkkrachten, voor wie hij niet meer hoeft te zorgen, zoals in de tijd van de slavernij. Dit scheelt hem heel wat geld, zeker in erg droge tijden wanneer hij het zelf financieel ook moeilijk heeft.

Het volgende verhaal geeft een idee van hoe paga tera functioneert voor een plantagehouder. Dit is in 1863 opgeschreven door een plantage-eigenaar, Jacob van der Linde Schotborgh:

De negers op Savonet en Zorgvlied woonachtig, zijn verpligt, met het inoogsten 3 dagen te werken tegen een kan mais s’-daags, mannen en vrouwen, als er in de droogen tijd putten (waterputten) schoon te maken zijn moet iedereen elke maal dat dit voorkomt een dag voor de kost helpen, wordt er langer aan gewerkt moeten de overige dagen beloond worden.

Allen moeten 2 dagen helpen planten […] hetzij droog of nat, en wordt dit niet gedaan, dan werken zij op deze 2 dagen aan wat er gevorderd mogt worden.

In de chaps tijd (oogsttijd) moeten zij 12 dagen werken voor grondbelasting, verders moeten zij zich aan de te maken bepalingen houden, of de plantage verlaten, en zijn ook verpligt wanneer dit verzocht wordt onbepaald tegen loon te werken.

Hoe werkt paga tera voor de ex-slaven?

Na het binnenhalen van hun eigen oogst moeten ze de koeien van de plantagehouder toelaten op hun stuk grond, zodat de beesten de maisstengels kunnen opeten.

Voor de vrijgemaakten heeft het systeem veel minder voordelen dan voor de plantagehouder. Er zijn heel veel regels waar ze zich aan moeten houden. Ze mogen hun eigen mais pas oogsten als de oogst van de plantagehouder binnen is. Na het binnenhalen van hun eigen oogst moeten ze de koeien van de plantagehouder toelaten op hun stuk grond, zodat de beesten de maisstengels kunnen opeten. Ook moeten mannen, vrouwen en zelfs kinderen altijd beschikbaar zijn voor de plantagehouder als deze hulp nodig heeft. Op zulke dagen kunnen de kinderen niet naar school.

De behoeften van de plantagehouder gaan dus altijd voor. Vrijgemaakten moeten hem blijven dienen en gehoorzamen, terwijl ze voor hun werk maar heel weinig betaald krijgen. Zij kunnen binnen dit systeem dus nog steeds niet hun eigen keuzes maken in het leven.

Hebben ex-slaven een alternatief?

Veel jonge mannen vertekken naar Venezuela, de Dominicaanse Republiek, Costa Rica, Cuba of Suriname waar veel behoefte is aan arbeidskrachten.

Als een voormalige slaaf weigert om zich te houden aan de paga tera-plicht, bijvoorbeeld omdat hij ergens anders werkt, krijgt hij de zogenaamde ora di porta. Dit is een soort bevel om binnen 24 uur te vertrekken van de plantage. Zo iemand moet dan met zijn gezin heel snel ergens anders een woning zien te vinden.

Mensen die het paga tera systeem ontvluchten om ‘van onder de voeten van de plantage-eigenaars vandaan te komen’, zoeken hun heil in de stad. Ze gaan dan bijvoorbeeld als sjouwer in de haven werken. Ook kunnen zij als matroos aanmonsteren op de schepen die de haven van Curacao aandeden. Verder trekken veel jonge mannen naar Venezuela, de Dominicaanse Republiek, Costa Rica, Cuba of Suriname waar veel behoefte is aan arbeidskrachten.

Voor je begint met een werkstuk heb je materiaal nodig. Bijvoorbeeld een onderzoeksvraag of opdracht. Hiernaast vind je handige tools om je werkstuk, scriptie of essay mee te starten.

Onderzoeksvraag

Waarom werd het paga tera-systeem ingevoerd en tot wanneer bleef het bestaan?

Interessante links:

 

Lees andere verhalen

De Curaçaose plantage

Hoe ziet het leven van de slaven op Curaçao eruit?
Leven in slavernij

Straattaal

Wat hebben sommige straattaal woorden met ons slavernijverleden te maken?
De erfenis nu

Cojo, Mentor, Present

Drie jongens belanden op de brandstapel.
Het verzet
Je hebt
num
van de total
quizvragen beantwoord